Konu: Hikaye Nedir ? Nasıl Yazılır ?

Puçi demiş ki:

Uzun olan hikayeler hayatın içinde bence Ouz cum
Elbette birde hayatın içindeki o uzun hikayeleri elleçleyip,değişik platformlara taşımak maharet işi yetenek işi senin anlayacağın herkesin işi değilEn basitinden benim işim değil malesef

AğabeyBenim işimde değil Ama insanların, yazıya dökerek olanı biteni, kelimeler arasında soluk alırcasına aktarması, iyi oluyor Benim işim değil diye yazmışsın Oysa ki yaşamış olduklarından ne çok hikayeler yazabilirsin Yazmanın insanı rahatlattığı düşüncesindeyim Terapi denilen olay buysa, budur En azından ekonomik ağabey Tabi ki o konularda eğitim görmüş olanların hakkını yememek gerekir Ama bir soluk alabilmek ise ki bana göre böyle,bence mantığı çok yanlış olmayan bir düşünce olarak görüyorum

Eminim ki etrafında yaşamış olduklarından,bir çok şeyler çıkartabilirsin

Deep bile senin gibi düşünmüşOysa kendisi de yazabilir Ben burada bir çok insanın yazabileceğine inanıyorum

Puçi demiş ki:

Haklısın elbette her bireyin yaşamında hikayeleştirebileceği bir sürü anısı olmuştur iyisiyle kötüsüyle ama onların yazılımla ifade edilmesi bence yetenek işi
Şimdi ben alsam kalemi başlasam Avustralya'dan çıksam Japonya'dan yada girsem Trabzon deplasmanından veya Saraçoğlu macerasından oda olmassa girsem Üsküdar çocukluğumdan çıksam şimdiki yaşlılığıma harmanlasam içinde ergenlik,bekarlık,evlilik vs vs
Bunların anlatımı anlatım olmalı bunlar okuyana birşeyler vermeli bunun yoluda bana göre yetenek ve eğitimin karışımı
Amatörce olanıda bu tadı zaten vermez bana göre hatta veremez diyebilirim

Peki ağabey Belki de zaman konusunda sıkıntı yaşıyor olabilirsin Ya da senin gibi düşünenler de yaşıyor olabilirlerSanırım engel olarak bunu gösterebilirim Bu konuda da hak verebilirim Ama yetenek konusu sanki,aşamayacağın yosun tutmuş duvar gibi görünüyorHani biraz gerilse bedenin, gözlerinle o yosunlu duvara yoğunlaşmış olsan atlayacaksınAma o eylemi yapmak, kendi içinde bile olumsuzluk taşıyor

Fakir Baykurt’un Öykü Anlayışı / Mevlüt Asar


Öykünün ne olduğu ya da olması gerektiği konusundaki tartışmalar bitmiş değil Gerek Türkiye’de gerekse dünyada sürüp gidiyor Kimi yazarlar öykünün toplumsaldan, siyasa'dan soyutlanamayacağı, insanı ve gerçekliği toplumsal bir bakışla yansıtması gerektiği tezinde ısrar ederken; insan-toplum ilişkilerini önemsemeyen, yaşamdan, mekan ilişkisinden kopuk, soyut bir öykü anlayışı da bir karşı tez olarak karşımıza çıkıyor

Daha çok romanları ile tanınan Fakir Baykurt, kendisini yalnız bir romancı değil aynı zamanda bir öykücü olarak görmüştür Almanya’daki yaşamdan süzerek yazdığı öykülerin sayısı oldukça kabarıktır Fakir Baykurt, sadece yazmakla yetinmemiş yazın sanatının teorik sorunları ile de ilgilenmiş; düşünceler ve kendince tezler geliştirmeye çalışmıştır Edebiyat Kahvesi’ne üye olan arkadaşları öyküye yönlendirmek için özel bir çaba harcamış, yalnız Almanya’dan değil Tüm Avrupa ülkelerinden genç yazarların kendisine gönderikleri öyküleri okumuş, önerilerde bulunmuş; düzeltmeler yapmış hatta kitaplara önsözler yazmıştır Bu bağlamda Almanya’da Türkçe yazan bir çok genç yazar üzerinde etkili olmuştur

Bu bakımdan da onun öykü anlayışı üzerinde tekrar durmak ve konuşmak, Almanya’daki öykücülüğümüzün ileriye yönelik bir bilaçosunu çıkarmak anlamına gelmektedir

Bilindiği gibi Fakir Baykurt, gerçekci daha doğrusu toplumsal gerçekci bir yazardır O, yapıtlarıyla gerçeği yansıtmaya ve gerçekliği edebiyat yoluyla değiştirmeye çalışmıştır Ancak onun gerçekciliği hiç bir zaman kaba ve ideolojik bir gerçekcilik olmamıştır

Fakir Baykurt'un, yazınsal yaratısının kaynağı yaşamın gerçekliğidir Öykü ve romanlarında ,toplumsal yaşamı, insan ölçeğinde tarihsel boyutu ile yansıtmaya önem verir Burada kastedilen yaşamsal gerçeklik, bizzat yaşanılan, bire bir gözlemlenilen ile sınırlı değildir Bu konuda kendisi şöyle söyler:

"Sanıyorum hiçbir zaman bir öykü, bir roman, bir tiyatro eseri sadece gözlemlerle, sadece yaşanmışa yaslanarak oluşmaz Bir ölçüde onun içerisinde bizim düşlem dediğimiz bir hayal, bir gerekenin yaşantı dışı kaynaklardan, mesela hayal gücünden gelerek bu roman planına, öykü planına girmesi lazımdır Ben de öyle yapıyorum Gerçeği roman yahut öykü konusu olarak seçip önüme koyduktan sonra onu geliştirici gözlemler, incelemeler hatta okumalar yapıyorum Geziler yapıyorum, birtakım insanlarla gidip konuşuyorum Bu ne demek? Bu tabi hayatta yakaladığım o ilk kararı bana verdiren malzeme yetmez, onu geliştiriyorum Gerçeklerle geliştiriyorum, hayallerle geliştiriyorum''

F Baykurt'a göre öyküde, romanda olduğu gibi kimi zaman bir olay vardır, ama öykünün konusu herzaman insandır Öykü, insanı anlatırken günceli aşıp tarihsele varan toplumsal, siyasi durumları yansıtır Ancak o bir belge değildir, ama belgeden daha iyi kanıtlar Bu anlayış, Almanya'da yazdığı öykülere de yansır Birçok öykünün arka planında da Alman ya da Türk toplumumuna ve onların tarihine ilişkin ipuçları vardır

F Baykurt, genel geçer bir öykü tanımı yapmaktan kaçınmış, yaptığı tanımlamaları da sonradan değiştirmiştir Ona göre öykü herşeyden önce ''kısa'' bir anlatıdır Öyküde ''teklik'' vardır Yani tek bir olay, neredeyse tek bir kişi, tek bir durum, dar bir zaman kesiti vardır Bu anlayış onun öykülerinin başlıklarına da yansır Çoğu kez kahramanın adı ya da anlatılan olayı/durumu tanımlayan sözcükler öykülerine başlık yapar

Baykurt'un öykü kaynaklarından biri de kitaplar, yani okuduklarıdır O, okuyarak da yazabilen bir öykücüdür Sık sık, tekrar tekrar okuduğu öykücüler arasında şu isimleri sayabiliriz: O; Henry, Maksim Gorki, Heinrich Böll, Çehov, Hans Bender, Sabahattin Ali, Sait Faik, Samimim Kocagöz, Orhan Kemal, Muzaffer İzgü, Osman Şahin, Bekir Yıldız

Ancak onun asıl 'esin kaynağı' hayattır ve dünyaya hep bir öykücü gözüyle bakar O bir öykü 'avcısı'dır Seçip avladığı konuları kafasında yıllarca taşıyıp, yoğurur ve doğurup yazar Yazdığı öyküleri de kolay kolay beğenmez, ''Yazdığım öyküleri kimi zaman çok sevdiğim olmuştur; kimi zaman ise yüzlerini görmek istemem Ya bir ayrıntı eksiktirYa bir sözcük'' der Yeni baskıları yapılacağında öykülerini kaç kez yeniden gözden geçirdiğine bizzat tanık oldum

Fakir Baykurt, öykü yazarken ve öykü üzerine düşünürken, farklı öykü anlayışlarının olduğunun bilincindedir ''Short Story International'' dergisinde yaşıtı John Updike'nin; ''Sigara yakmak için karanlıkta bir kibrit çakılır, bir yüz aydınlanır, sonra kibir söner, yüz kaybolur; işte öykü odur'' şeklindeki öykü tanımlamasına karşı çıkar, bunu çok yüzeysel bulur Çünkü böyle bir tanım, onun bir dönemin siyasi, toplamsal yüzünü , yüzün ardındaki devingen yada denimsiz kişiliği, ruh halini yakalamaya çalışan öykü anlayışına ters düşmektedir

F Baykurt'a göre sanatın/sanatcının derdi görünenin ardındaki görünmeyeni yakalamaktır Aslında, öykü şudur, budur diye tanımlama yapılmasına karşı çıkar, ona göre öykü sınırlarla çevrilemeyecek, özgür bir edibi türdür ''Öykü üstüne konuşalım, tartışalım ama, tanım getirmeye, kural koymaya kalkmamalı, öykünün özgürlük alanını daraltmayalım''der

Baykurt'un kısa öyküye bakışını, bu türe olan tutkusunu kendi yazdıklarından aktaralım:

'' Öykü için yıllar önce 'Bir oturuşta yazılır, bir oturuşta okunur' demiştim Şimdi, "bir oturuşta yazılmış sanısı verir" diye düzeltmek istiyorum Yıllarca kafada gezip dolaştıktan, egirilip büküldükten sonra yeniden elden geçirilir, özleşir Dili ballanır, dokusu canlanır: siire en yakın, kimi zaman şiirin ta kendisi olur çıkar; öyle bir türdü o!

Tıpkı büyük bir roman gibi küçük bir öykü ile de bir yurt, bir toplum, bir dönem bütün toplumsallığı ile yansıtılabilir "Ummadık taş baş yarar" sözü en çok küçük öykü-ye yakışırBurada Samım Kocagöz'ün "Emekli" sini örnek gösterebilirim: Pazarda, bir elinde filesi, portakalları sorar, bir eliyle cebini yoklar İyi, güzel portakallar Elmaları sorar, cebini yoklar İyi, güzel elmalar Yürür, cebini yoklar Hepi topu 98 sözcüklü, "vignette" denilen türden küçük bir öykü Ama damlanın içinde derya Yoğunlaşmış, bil-lurlaşmış, has şiir gibi damıtılmış, az ile özü söyleyen tür!

Her yerde, her koşulda, yolculaklarda hile yazılabilir, okunabilir derler Öyle göründüğüne bakıp kimse aldanmasın Okunmasına karışmam, tuvalette bile okuyorlar şimdi, ama yazılması ayık kafa, dolu gönül, hepsinden de önce zaman ister Eskiden biri demiş ya, 'Sevgilim, fazla vaktim olmadığı için sana bu mektubu uzun yazdım!'

Küçük öykü vardır, büyük öyküden daha çok zaman ister, hem de dayatır alır Küçük göründüğüne bakıp aldanmasın kimseSerçe nasıl kartalın küçüğü değilse, öykü de romanın küçültülmüşü değildir Onun konuları genişletilip roman olmaz

Öyküde ustalaşıp romana geçilir diye bir kural yoktur Daha iyi öyküler yazabilmek için, büyük bir sevda ateşinde pişmeyi göze almak gerekir
Roman gibi apayrı, başlıbaşına bir türdür öykü Önemli olan şu tür bu tür değil, sanat gücüdür Sinemadan, radyodan sonra yüzlerce kanallı ak camda, çalma çırpma yoluyla, hem de binlerce örnekle, her gün boy gösteren küçük öykü, varlığını sürdürüyor

Küçük öykü!
Dünyada endüstrileşme başladıktan sonra tarih sahnesine daha canlı ayak basan işçi sınıfı ile birlikte serpilen şanlı, güzel tür! Yazarlığımı her oturuşta sınava çeken çetin uğraş! Selam, hem de bin kez selam sana!''


Mevlüt Asar

Orhan Kemal'den üç öykü - üç kadın - üç yaşam: Sorunlarına ve çözümlerine dilbilimsel bir yaklaşım : Aysu Erden


GiRİŞ

Yazar öyküsünü oluştururken, öykü dışındaki gerçek dünyada var olan ve herkesin bildiği gerçekleri oldukları gibi öyküye aktarmaz Onları düş gücünün yardımıyla geliştirerek aktarır Yazarın görevi, gerçekleri, onlara sürekli gönderimde bulunarak okuyucusuna iletmektir

Dilin gerçekleri yansıtması konusunda iki tür ikili karşıtlıktan söz etmek olasıdır:

1 Dil/Dış Dünyadaki Gerçekler
2 Öykü Dili/Gündelik Dil

Düzenli dilbilgisi kurallarıyla oluşturulan gündelik dil ya da bilimsel metinleri oluşturan dil kullanımları dış dünyadaki gerçekleri belirli bir ölçüde oldukları gibi yansıtabilirler Ancak öykü yazarı öykü metnini oluşturan kurmaca dili (fictional language) kullanırken aşağıda sözü edilen konularla ilgili kimi kararlar vermek durumundadır Bu kararlar şöyle özetlenebilir:

1- Yazar ileteceği bilginin miktarı konusunda karar verecektir
2- Yazar ileteceği bilginin türü konusunda karar verecektir
3- Yazar ileteceği bilgiyi nasıl düzenleyeceğine karar verecektir

Bir yazarın öyküsünde kullandığı kurmaca dili incelerken ya da onun biçemini saptarken, araştırmacı/okuyucunun öykü dilinin düşünsel işlevini göz önünde bulundurması gerekmektedir Halliday, öykü dilinin düşünsel işlevinin (1) yazarın dünya görüşünü yansıttığını, dolayısıyla da söz konusu dil kullanımının öykü yazarının gerçek dünya ile ilgili bakış açısını, bilgi birikimi ve deneyimlerinden oluştuğunu belirtmektedir Halliday'e göre öykü dilinin düşünsel işlevi, aynı zamanda (2) yazarın iç dünyasının dışa yansımalarını, dış dünyadaki gerçeklere karşı geliştirdiği tepkileri, onları algılama biçimlerini, bilişselliğini, dili yazın alanında kullanma ve anlama yetilerini de kapsamaktadır Kısacası, yazarın öyküye özel dil kullanımı onun dünya görüşünü ve ideolojisini yansıtır (Halliday, s: 58-59)

AMAÇ
Dış dünyadaki gerçekleri, halkın içinden geldikleri için, daha yakından izleyip gözlemleyen, 1940 kuşağı gerçekçi öykücülerinden biri olan Orhan Kemal'in, söz konusu gerçekleri yazdığı öykülerin diline nasıl yansıttığını daha iyi anlayabilmek için onun öykülerini yazdığı dönemin genel özelliklerine kısaca göz atmak yararlı olacaktır

1940'lı yıllar, gerçekçiliğin Türk öyküsünde egemen bir sanat anlayışı olarak yerleştiği bir dönemdir Aslında bu dönem ırk üstünlüğüne dayalı bir toplum düzeninden yana olanlarla, sömürünün ve eşitsizliğin ortadan kalkmasını isteyenler arasında çatışmaların baş gösterdiği bir dönemdir 1939 - 1946 yılları arasında yukarıda sözü edilen düşüncelerden ikincisinin temsil edildiği ve "sanatın toplumsal işlevinin savunulduğu" Ses, Yeni Ses, Yeni Edebiyat, Hamle, Yurt ve Dünya, Gün, Ant, Söz gibi dergilerin çıkarıldığı dönemdir 1940 kuşağı adıyla anılan ve eserlerinde, o dönemin edebiyatına egemen olan savaş karşıtı düşünceleri yansıtan Halikarnas Balıkçısı, Samim Kocagöz, Kemal Bilbaşar ve Orhan Kemal gibi öykücüler bu dönemde belirmişlerdir " Cumhuriyet'in ilk yıllarındaki kurtuluş ve bağımsızlık coşkusunu yaşamış, yeni bir toplum yaratma düşüncesini benimsemiş" bir kuşaktan oluşan ve " yaşları yirmiyle kırk arasında değişen bu sanatçılar, belli bir ideolojiye bağlanmasalar da çağdaş düşünceyle beslenmişler, dünyada olup bitenleri yakından izler olmuşlar, halkın içinden gelmişlerdir" (Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi, Cilt 3, s 591)

Orhan Kemal (1914 - 1970) 1940 yıllarından itibaren yayınladığı öykülerinde "romanlarına oranla, daha yalın ve çarpıcı bir gerçekçilik anlayışından yola çıkar Irgatların, gündelikçilerin, çırak ve işçilerin yaşamını insancıl bir sevgiyle yansıtırken, toplumsal, giderek ekonomik çelişkileri de göz ardı etmez Sömürünün, kırsal kesimde ya da sanayi kesiminde olsun, ağa - patron baskısının yol açtığı dramları sergiler Popülizme sapmadan kentin kenar mahallelerinde oturan emekçi halkın günlük yaşamını, özlem ve düşlerini kendine özgü bir duyarlılıkla anlatır Ne var ki, dil beğenisi, biçim kaygısı, bu duyarlılık yüzünden ikinci planda kalmıştır hep" (Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi, Cilt 3, s 624) Orhan Kemal, öykülerinde ve romanlarında, " güç yaşama koşulları içindeki küçük insanları, onların geçim sıkıntılarını canlandırır Ancak sanat anlayışı yalnızca tanıklık etmeyi değil, halkın daha iyi bir yaşama ulaşmasına yardımcı olacak uyarıcı, yönlendirici bir gerçekçilik yolunu izlemiştir Gurbetçilerin İstanbul'daki yaşamından kesitler vererek köylülerin, ırgatların, küçük el sanatlarıyla uğraşanların, küçük memurların kadınlarla, genç kızlar ve çocukların serüvenlerini ele alan kenar mahallede yaşayan, kendi toplumsal konumlarından daha geriye itilmiş ailedeki kadınlarla ilgili" eserler yazmıştır (Büyük Larousse, cilt 17, s: 8880) İstanbul gibi büyük kentlerdeki küçük insanların sorunlarını işleyen ve gerçekçi edebiyatımızın önde gelen yazarlarından biri olan Orhan Kemal, "diyaloglara dayanan yalın anlatımı ve olay örgüsüyle kimi zaman senaryo tekniğine yaklaştı" (Büyük Ansiklopedi, Cilt 12, s: 4393)

Bu araştırma, öykülerinde, dış dünyadaki gerçekleri en yalın ve doğru biçimleriyle yansıtmayı amaçlayan Orhan Kemal'in, Çukurova'dan ayrılıp İstanbul'a yerleştikten sonra bu büyük kentteki marjinal kesimlerde yaşayan üç ayrı gerçekçi marjinal kadın tipini üç öyküsünde nasıl ele aldığını, yazınsal dilbilimin önerdiği kimi kuram ve yöntemlerden yola çıkarak incelemeyi amaçlamaktadır

YÖNTEM
Orhan Kemal'in İstanbul'da yaşayan ve marjinal kesimin temsilcilerinden olan üç ayrı kadının yaşamlarından birer kesiti de ele aldığı ve "İstanbul'da kadın" ile ilgili kişisel gözlemlerine dayandırdığı Yerli Turist, Yaşlı Kadın ve Marilyn adlı öyküleri, Renkema (1993) tarafından belirlenen ve öyküdeki küçük ölçekli yapıların birbirleriyle olan ilişkilerini ele alan metinsellik kıstasları ile, Salkie (1995) tarafından önerilen, öyküde büyük ölçekli yapılar konulu yöntemler doğrultusunda ele alınacaktır Söz konusu yöntemleri aşağıdaki şekilde özetlemek olasıdır:

Renkema (1993) metinsellik olgusunu aşağıda belirtilen kıstaslara göre sınıflandırmaktadır:

A) Bağlaşıklık (Cohesion)
B) Bağdaşıklık/ Büyük Ölçekli Yapılar (Coherence)
C) Amaç (Intentionality)
D) Kabul edilebilirlik (Acceptability)
E) Bilgilendirme (Informativeness)
F) Durumsallık (Situationality)
G) Metinlerarasılık

Salkie (1995) öyküde büyük ölçekli yapıları dört ana bölümde toplamaktadır:

(a) Arka plan (Background)
(b) Sorun (Problem)
(c) Çözüm (Solution)
(d) Değerlendirme (Evaluation)

Bir öyküdeki her hangi bir öğenin yorumu kimi zaman aynı öykünün içinde bulunan bir başka
öğeye gönderimde bulunularak, kimi zaman da öykü dışındaki gerçeklere dayandırılarak gerçekleştirilebilir (Renkema, 1993: 36) Bu durum, Orhan Kemal'in söz konusu öykülerinde şu şekilde ortaya çıkmaktadır:

A) Bağlaşıklık, öyküdeki bir öğenin bir başka öğeye bağımlı olarak yorumlanmasına işaret etmektedir Diğer bir deyişle, öyküyü oluşturan sözcük, sözcük öbeği ve tümceler arasında nedensellik, zaman uyumu, eşanlamlılık ya da zıt anlamlılık ve gönderimsel ilişkiler gibi bağlantılar kurulması yollarının incelenmesini ele alır Öykülerini çoğunlukla basit tümcelerle yazan ve çoğunlukla diyalogları kullanan Orhan Kemal, özellikle diyaloglarda konuşmacılar arasında birbirini tamamlayan konuşmalara yer vermektedir

Örnek 1: - Bu devirde dedi kız evladı mı
Genç kız şimşek gibi döndü:
- Düşman başına değil mi ? Ben de aynı kanaatteyim Bu devirde anlayışsız, cahil anneler sahiden düşman başına ! (Kemal, Marilyn: 293)

Yukarıdaki örneğe bakıldığında annesinin sözlerini kızının tamamladığı, dolayısıyla da yarım bırakılan tümcenin uyumlu bir şekilde tamamlandığı görülmektedir

Örnek 2: - Yook, gelinime laf yok! O olmazsa
- Oğlun vurur gözünü mü çıkarırdı?
- Allah ikisinden de razı olsun
- Gözünü morarttıkları için mi?
- Gelinimin suçu yok !
- Oğlun demek ? Hayırlı evlatmış (Kemal, Yaşlı Kadın: 207)

Örnek 2'de yaşlı kadının kullandığı şart tümcesi otobüs yolcularından biri tarafından tamamlanmaktadır Bu durum diyaloğun daha sonraki bölümünde de sürdürülmekte ve anlam bütünlüğü sağlanmaktadır

Örnek 5'e bakıldığında "Erkek gibi" sözcük öbeğinin tekrarlandığı ve öykünün giriş paragrafları arasında ilişki kurulduğu görülmektedir Örnek 12'deyse tekrarlanan birimler (kocası, nasıl anlatmalıydı, İstanbul) tümceleri birbirlerine bağlanmakta, paragrafın içinde uyum sağlanmaktadır

B) Bağdaşıklık, öykünün öykü dışı gerçeklere gönderimde bulunularak yorumlanmasına işaret eder, çünkü yazarın öykü içinde verdiği bilgiler özel bir düzene göre sıralanır ve öykünün yorumlanması yazarın ve okuyucunun dış dünya gerçekleriyle ilgili bilgi ve beklentisine dayandırılır Öyküler, yazar ve okuyucunun belki de bilinçli olarak farkında olmadıkları kimi bilgi dizgelerinden oluşurlar Bu dizgelerden birisi de Salkie'nin (1995) önerdiği ve dört aşamadan oluşan arka plan, - sorun - çözüm -değerlendirme dizgesidir (91) Bu dizge, Orhan Kemal'in kadın konusuna değinen üç öyküsünden alınan bölümlerde şöyle örneklendirilebilir:

(a) Arka plan: Öyküde yer alan zaman, mekan ve kişileri içerir Orhan Kemal'in üç öyküsünde de zaman ve yer 1940'lı yılların İstanbul'udur Baş kişiler ise İstanbul'da yaşayan üç marjinal kadındır Üçü de varlıklarını kendi yaşam felsefeleri doğrultusunda büyük kentte sürdürmeye çalışmaktadırlar Orhan Kemal, o dönemin İstanbul'unun yollarında gözlerine takılan bu kadınları, okuyucusuna, öykülerinin girişlerinde şöyle tasvir etmektedir:

Örnek 3: Bir kadın, yaşlı ufak, kırış kırış Durağın kaldırımına çömelmiş Kalkmak için davrandı,
olmadı Yeniden daha üstün bir güçle yekinip kalktı Otobüse binecekti besbelli, titreyen kupkuru eliyle elektrik direğine tutundu Her halinden belliydi otobüse bineceği Duraktaki bir genç yardım etti Otobüstekiler de damarları fırlak kupkuru ellerinden çekip otobüse aldılar Yer verdiler Oturdu Ayakta dikilmekte olduğum yerin tam karşısındaki koltuğa oturmuştu Sağ göz kıyıları çepeçevre mordu, mosmor Karaları hayli ağarmış gözleriyle çevresine korkuyla bakıyordu Belliydi ki pek göremiyor Korkaktı Yenilmişti Bitikti Bu dünyada kendini misafir saydığı belliydi her halinden (Kemal, Yaşlı Kadın, s: 205)

Örnek 4: Beli kocaman fiyonklu, bebe yakalı, karpuz kollu pembe elbisesi içinde dehşetli
mağrurdu Ağır ceza mahkemesinin kapı kenarına sırtıyla dayanmış, alnına dökülen bir tutam saçı, arada başının sinirli bir hareketiyle arkaya atıyordu
Göğsü vaktinden evvel gelişse bile, boyu omuzları ufacık ayaklarıyla, çocuktu Yalnız gözleri Yanı başında iki gözü iki çeşme annesini kayıtsızlıkla dinlerken, tatlı ela gözleri arada yanındaki arkadaşlarına dönüyor, gururlu gururlu gülümsüyordu Üç arkadaşının üçü de hemen hemen onun gibi giyinmişti Ona gıptayla bakıyorlardı Oysa, kahramanlığını müdrikti hani (Kemal, Marilyn, s: 292)

Örnek 5: Gerçekten de "Erkek gibi" yürüyordu kadın!
Sırtında astragan manto, ayaklarında rugan iskarpinler, elinde rugan çanta Mevsim Mart ortaları Yukarıda gri kalın bulutlar, hava da ayaz kesiyordu Dağ gibi delikanlılar paltolarına sarınmışlar, kaşkollerini çenelerine çekmişlerdi

"Erkek gibi" yürüyordu kadın!
Sırtındaki manto kalındı ama, o kadar Kahverengi astragan mantonun altında gül kurusu incecik ipekliden bir elbise, yakası taa yüklü memelerinin neredeyse uçlarına kadar açıktı Vız geliyordu Mart ortalarında gri keskin ayazı Az önce yanından geçerken "Ulan erkek gibi karı be!" diyen hamalların hakları vardı Rüzgarlaşmış buz gibi havayı, Mart ortalarının gri havasını göğüsleye göğüsleye yürüyordu Durdu bir ara Yorulmuş muydu? Belki Ama daha çok laf olsun diye yanından geçmekte olan arabaya seslendi
- Taksi!
Şoför kuvvetli bir frenle durdu
Genç kadın arabaya girdi Harman paketinden bir sigara yakışı vardı Şoför kesilivermişti O da az önceki hamallar gibi kendi kendine "Ulan erkek gibi karı be!" diye geçirdi "Aşk olsun kızım, helal olsun bu yollar !" (Kemal, Yerli Turist, s: 103)

(b) Sorun öyküde verilen zaman dilimi ve yerde ortaya çıkar, bir eksiklik, engel ya da düzeltilmesi zor bir çelişkiden doğar Öykülerin baş kişileri olan kadınlar aslında beklentilerine ulaşamamış, düş kırıklığına uğramış, mutsuz ve toplum dışına itilmiş ve üç farklı yaş grubundan gelen kadınlardır: Marilyn 13 yaşındadır, Yerli Turist muhtemelen 25-30 yaş grubundadır, yaşlı kadın ise 80'lerindedir Orhan Kemal bu kadınlarla İstanbul'un farklı kesimlerinde karşılaşmış ve sorunlarına bir an kulak kabartmıştır Yazar onların sorunlarını İstanbul'la ilgili kendi bilgi, görüş ve beklentileriyle de birleştirerek okuyucusuna şu şekilde aktarmaktadır:

Örnek 6: Lise dokuzda Doğan'ın onunla konuşması, Melahat için büyük şans Doğan'a bütün
kızlar bayılır be Nasıl tanıştılar biliyor musunuz? Lisede basketbol maçından dönüyorlarmış Doğan'lar Yanakları al aldı Evladım Melahat dedi ki, Gregory Pek'e benziyor dedi Duymuº Durdu Güldü Sizde Marilyn'e, dedi Melahat'a Marilyn'e benzediğini söylesinler, canını verir
- Sonra ?
Göz kırptı:
- Sonra, ateş bacayı sardı!
Marilyn'in üç arkadaşı içinde en çirkini ciddileşerek:
- İşi buraya vardırmamasını çok söyledim ama dinletemedim, dedi
- Nasıl yani?
- Nasıl olacak, on üçünde daha Çocuğun başını derde soktu (Kemal, Marilyn, s: 295)

Görüldüğü üzere Marilyn'in arkadaşları yazara küçük kızın sorununu yukarıdaki gibi aktarırlar Ancak, Orhan Kemal Marilyn'in genç annesinin sorununun da farkındadır ve bu sorunu okuyucusuna aktarmayı ihmal etmez:

Örnek 7: Otuzuna ya varmış, ya varmak üzere genç anne, siyah baş örtüsünün çevrelediği
boyasız yüzü, yaş yaş gözleriyle sus pus, asi kızına bakakaldı Ne söyleyeceğini şaşırmıştı Genç kızsa, annesine sırtını çevirip arkadaşıyla kafa kafaya vermiş bile Kadıncağız baş örtüsünü sinirli sinirli çözüp, çenesinin altına bağlarken, yüzüme hazin hazin baktı, karşısındakinin belki de fena niyetli biri olacağını düşünmedi Derdini dinleyecek, ona hak verecek bir insan arıyordu besbelli (Kemal, Marilyn, s: 292)

Genç anne çaresizdir Mahkemede kızını nasıl yola getireceğini bilmemenin çaresizliğini yaşamaktadır

Örnek 8: - Buralı değilsiniz galiba?
Hep o "erkek gibi" cevapladı
- Ayıp ettin abi!
Şoför yarım sağla arkaya döndü
- Niye?
- Su katılmamış Cihangir'liyim anam babam Üç ay Anadolu'da kaldıksa silindik mi defterinden
İstanbul'un?
- Yeşeeee, dedi şoför
- Sende yeşe hemşerim, karşılığını aldı (Kemal, Yerli Turist, s: 104)

Yerli Turist'in sorunu İstanbul'dan üç ay süreyle ayrı kalmaktır Bu süre içinde geçirdiği ve onu mutsuz eden dönemi ve deneyimlerini ancak öykünün sonunda açıklayacaktır
Öte yandan yaşlı kadın otobüs yolcularına sorununu şu şekilde açıklamaktadır:

Örnek 9: - Ne yaparsın ? O kadar kalabalığın geçinmek kolay mı? Kaynanasına,
kayınbabasına kıyamaz, karısına el kaldıramaz, çocuklarınaysa sıkı mı? E, bir kalıyor seksenlik ana Anasına da nazı geçsin artık canım Yoksa çatlardı öfkeden allah vermeye Yolcuları kupkuru eliyle gösterdi: Sizler nasılsınız? Arabalarınızı konuşturup dinlesem kimbilir ne foyalarınızı dökerler ortaya, nasıl yaka silkerler (Kemal, Yaşlı Kadın, s: 207)

(c) Çözüm kişilerle ilgili ihtiyaçların giderilmesini, çelişkilerin düzeltilmesini ya da engelin giderilmesini gerektirir Orhan Kemal'in üç öyküsünün baş kişileri sorunlarının çözümlerini kendilerince doğru buldukları şekilde gerçekleştirmeye çalışmaktadırlar: 13 yaşındaki Marilyn çözümü evli olduğunu iddia etmekte ve intihar tehdidinde bulunmakta, yerli turist de kendi çözümünü sokaklarda rastladığı hamal ve şoförleri erkeksi davranışları ve garip giyim tarzıyla şaşırtmakta, İstanbul'lular gibi davranmakta ( ! ) bulmaktadır Yaşlı kadına gelince, onun kendi sorunlarını çözmek için bulduğu yol ise oğlundan dayak yedikten sonra evinden kaçarak Karacaahmet mezarlığına yerleşmek ve bu arada da otobüste karşılaştığı tanımadığı insanlarla sorunlarını paylaşmaktır Orhan Kemal'in baş kişilerinin kendi sorunlarını çözmek için geliştirdikleri yöntemleri öykülerden seçilen bölümlerle şu şekilde örneklemek olasıdır:

Örnek 10: Az sonra mahkeme kapısı açıldı Peşin, jandarmalarla bilekleri kelepçeli Doğan, arkasından
Annesinin zorla zapt ettiği Melahat göründüler
Melahat zincirinden boşanmış gibiydi Barbar bağırıyordu:
- Benim evim bundan sonra kocamın evidir Babamın evini istemiyorum İstemiyorum
efendim Vallahi öldürürüm kendimi Billahi öldürürüm! (Kemal, Marilyn, s: 295)

Örnek 11: - Doğru, doğru ya, başı çok kalabalık yavrumun Ben, kaynanası, kayınbabası, kayınları,
baldızları, karısı, çocukları Bu zamanda o kadar insanı tek başına geçindirmek kolay mı? Bakıyorum yavruma, açıyorum Başımı alıp gidiyorum ki hayır sahibinin biri beni Karacaahmet mezarlığına bıraksın Benim yüküm eksilir bari yavrumun omzundan! (Kemal, Yaşlı Kadın, s: 206)

Örnek 12: - Belki de o biçim olduğuma hükmettin
- Değil misin?
- Değilim dedi
Gerçekten de değildi ama, ona bunu en kısa yoldan, en inandırıcı biçimde nasıl
anlatmalıydı? Nasıl anlatmalıydı ki ailesinin hemen hemen zorla verdikleri Anadolu'lu kaba saba bir adamla köylerde hamur tahtaları, öküz camız böğürtüleri, beygir kişnemeleri arasında çıldıracak hallere girmiş, kocasının, kocasından geçtim, kayınbabasıyla, kaynana, görümcelerinin yabanıl, kaba, kubat havasından kurtulunca, İstanbul'da bir gün, evet sadece bir gün İstanbulluların istediğince yaşayacaktır (Kemal, Yerli Turist, s: 106)

(d) Değerlendirme, aslında öyküde bulunan çözümün yazar ve okuyucu tarafından nasıl değerlendirildiğidir ya da birden fazla çözüm bulunmuşsa hangisinin en doğru olarak kabul edilebileceğidir Orhan Kemal'in söz konusu öykülerinin baş kişilerinin kendilerince buldukları çözümler okuyucuda acı bir tebessüm oluşturacak niteliktedir Zaten Orhan Kemal'in de okuyucudan beklediği de böyle bir yaklaşımdır

C) Amaç, öykülerin belirli amaçlara yönelik iletiler taşımaları gerekliliğine işaret etmektedir Örneklere bakıldığında, istemi dışında ailesince istemediği bir evliliğe zorlanan genç bir kızın (Yerli Turist) boşandıktan sonra kişiliğini nasıl tümüyle değiştirdiğini ve İstanbul'da var olduğunu varsaydığı bir yaşam biçimine bir günlüğüne nasıl ayak uydurmaya çalıştığı, belki de topluma bu şekilde karşı çıktığı; küçük bir kızla yaşlı bir kadının mutsuzlukları nedeniyle evlerini terk etmeleri 1940'ların İstanbul'undan insan manzaraları olarak okuyucuya sunulmaktadır

D) Kabul edilebilirlik, öykünün hedef okuyucunun onayladığı fikirleri içermesine işaret etmektedir Yukarıdaki örneklere bakıldığında öykülerin iki tür okuyucuya hitap ettiği anlaşılmaktadır: (1) İstanbul'daki yaşam biçimlerini bilmeyen ve öyküleri okuduktan sonra bu büyük kentteki yaşam biçimi konusunda belirli bir döneme ait bilgi edinen okuyucu, (2) İstanbul'un geçmişini ve şimdiki durumunu iyi bilen ve İstanbul'daki yaşam biçimi konusundaki kendi bilgilerine dayanarak Orhan Kemal'in konuyla ilgili verdiği bilgileri onaylayan ya da onaylamayan okuyucu türü

E) Bilgilendirme, öykünün yeni bilgiler içermesine işaret eder Orhan Kemal söz konusu öykülerinin baş kişilerini tanıtırken, aynı zamanda da İstanbul'daki yaşam biçimleri hakkında kendi bakış açısından yorum getirmektedir

F) Durumsallık, öykünün içinde yer aldığı durumsal bağlama işaret eder Söz konusu üç öykünün içinde yer aldıkları durumsal bağlam İstanbul ve bu kentteki marjinal yaşam biçimlerinden verilen kesitlerdir

G) Metinlerarasılık, öyküyü oluşturan bölümlerin birbirleriyle olan ilişkilerine ve içerdikleri bilgilerin birbirlerine gönderimde bulunmasına işaret etmektedir Bu durum da öykülerin her birinin parçaları uyumlu olan dizgelere sahip olduklarını göstermektedir

SONUÇ
Orhan Kemal, Marilyn, Yerli Turist ve Yaşlı Kadın adlı öykülerinde 1940'lı yılların İstanbul'unda yaşayan, toplum dışına itilmiş, kentin kenar mahallelerinde oturan ve ekonomik zorluklar içinde bulunan farklı yaşlardaki üç kadının düş kırıklıklarını, sorunlarını ve bu sorunlara kendilerinin getirdikleri çözümleri, güçlü gözlemlerine dayanarak okuyucusuna aktarmaktadır Öykülerin sonuç bölümlerini okuyucuyu buruk bir şekilde gülümseten şu tümceler oluşturmaktadır:

Örnek 13: Benim evim bundan sonra kocamın evidir, babamın evini istemiyorum, istemiyorum,
efendim Vallahi öldürürüm kendimi, billahi öldürürüm!
Koridor lahzada tıklım tıklım doluverdi Genç kızın feryatları merdivenlere doğru sürüklendi (Kemal, Marilyn, s: 295)

Örnek 14: - Yarın sen kendi yoluna, ben kendi yoluma gideceğiz çünkü Yarından itibaren "namuslu
dul" pozunu takınacağım Beni anlamıyorsun ama, zarar yok Hele iki kadeh atalım
Genç gazetecinin kolunda içkili bir meyhanenin yolunu tuttu (Kemal, Yerli Turist, s: 106)

Örnek 15: Kavgacılar hışımla indiler Yaşlı kadın bir şeyler mırıldanıyordu Dikkat ettim, Habil'le
Kabil kıssasını çekiyor, kavgacılara öğüt vermeye çalışıyordu (Kemal, Yaşlı Kadın, s: 208)

Orhan Kemal öykülerinin baş kişilerini gerçek dünyada gözlemlediği kişilikleriyle gerçekçi betimleme ve dil kullanımlarıyla okuyucusuna aktarmaktadır Bu tutumuyla da toplumun çoğunluğunu oluşturan bu tür insanları hem onlar gibilerini tanıma fırsatı olmayan okuyucularına tanıtmakta, hem de kendileri de aslında onlardan olanlara yardımcı, uyarıcı ve yönlendirici olabilecek nitelikte gerçekçi bir yol izlemektedir

Orhan Kemal'in öykülerine arka plan - sorun - çözüm - değerlendirme dizgesinden oluşan büyük ölçekli bir kurgu hakimdir Onun öykülerini gerçekçi kılan özelliklerden biri de, diyaloglarının doğallığının yanı sıra, işte bu tür bir kurgunun varlığıdır Çünkü öykü dışı gerçek dünyada da yaşamlarını halen sürdürmekte olan bu küçük insanlar belirli arka planların önünde sorunlarına çözüm aramakta, bulamadıkları zaman da kendilerince doğru olan çözümleri yine kendileri oluşturmakta, bu çözümleri değerlendirme görevini de diğer insanlara bırakmaktadırlar

Orhan Kemal'in dil kullanımı gerçek dünya ile ilgili gözlemlerini olduğu gibi yansıtacak kadar gerçekçi ve gündelik dil kullanımına yakındır Okuyucusuna, öykülerinin baş kişileriyle ilgili aktardığı bilgilerin miktarı, gözlemlediği gerçeklerle sınırlıdır Türü ise içinde yaşadığı toplumun kimi insanlarının sorunları ve kendi kendilerine buldukları çözümlerdir Ve yazar aslında bu insanları çok iyi tanımaktadır

KAYNAKÇA
Büyük Ansiklopedi (1990) İstanbul: Milliyet Yayınları, Cilt 12, s: 4393
Büyük Larousse Sözlük ve Ansiklopedisi (1986) İstanbul: İnterpress Basın ve Yayıncılık AŞ , Cilt 17, s: 8880
Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi (1985) İstanbul: İletişim Yayınları, Cilt 3, s: 591
Halliday, M A K (1996) "Linguistic Function and Literary Style: An Inquiry into the Language of William Golding's The Inheritors", The Stylistic Reader (From Roman Jacobson to the present), Edt Jean Jacques Weber, London: Arnold, ss: 56- 85
Kemal, Orhan (1996) "Yerli Turist", Kırmızı Küpeler, İstanbul: Tekin Yayınevi, ss: 103 - 106
Kemal, Orhan (1996) "Yaşlı Kadın", Kırmızı Küpeler, İstanbul: Tekin Yayınevi, ss: 205 - 208
Kemal, Orhan (1996) "Marilyn", Kırmızı Küpeler, İstanbul: Tekin Yayınevi, ss: 292 - 295
Salkie, Raphael (1995) Text and Discourse Analysis, London: Routledge
Renkama, Jan (1993) Discourse Studies (An Introductory Textbook), Amsterdam: John Benjamins Publishing Company

Sait Faik ve “Mahalle Kahvesi” adlı öyküsüne kısa bir bakış

“Yanımda tavla oynayanlar vardı Bir zaman onlara daldım Ara sıra camı silerek alnımı camlara yapıştırıp dışarıyı seyrettim”

Şu cümleyi okur okumaz, birden çocukluk anılarıma gittim

Akşamları mesaiye kalan babamı pencerede başımı cama yaslayıp özlemle beklediğim günler geldi aklıma Camın soğukluğu alnıma geçer, bazen özellikle de kış günleri o soğuğa dayanamaz çekerdim başımı camdan

Sabırsızlanırdım…

Zaman mefhumu yoktu o zamanlar bende Sadece onun karaltısını beklerdim Elinde filesi ile, uzun kırçıllı, siyah beyaz paltosu, başında fötr şapkası, yine paltosu içinde bulunan atkısı ile ve akşamın ayazında üşüyerek gelişini

Onu görür görmez sevinç çığlığı atardım En önde ben koştururdum kapıyı açmaya İçeriye girdiğinde ise soğuktan gözlerinin yaşardığını fark ederdim

İçim ezilirdi Babamı ağlamış zannederdim Üzülürdüm

Yazar öyküsünde o kadar canlı bir şekilde tasvirler yapmaktadır ki, kahvehane ile dışarıdaki soğuk ve karlı havayı bir de ayrı ayrı anlatmasına rağmen arasındaki o gerçek ilişkiyi

Bana göre öykü bir birine geçmiş ama bir o kadar da ayrı ayrı kendi önemini belirtmiş üç dilimden oluşuyor Üçünün de kendine özgü yeri ve önemi var bu öyküde Tasvirini yaptığı doğa, kahvehane ve içindeki insanları bir de insan ilişkileri ve sonuncusu olarak da yazarın kendisi

Onun yazdığı bu insani ilişkilerden bir öykü çıkıyor ortaya Hiç beklemediğimiz, hiç ummadığımız bir öykü Mahalle sakinlerinin kendi arasında bildikleri ama pek de ortaya dillendirmedikleri bir öykü Ölüm döşeğinde olan ve her an ölümü beklenen bir ihtiyar adam, onun “hayta oğlu” ki oda mahalle sakinlerinin bir şekilde tanımladıkları karakter ve onun kız kardeşi arasında olan bir öykü bu öykü Kız kardeşinin kötü yola düşmesine sebep olmuş olan bu delikanlı, babasının ölüm döşeğinde olduğunu duyunca koşarak geliyor ama eve gidemiyor Mahallenin kahvehanesine gelip sonucu orada bekliyor

“Tekrar gözüm adama ilişti Yüzünü değil, geniş alnını görüyordum: Kırışıksızdı, manasızdı Üstünde ceket yoktu Yalnız siyah çizgili beyaz bir mintan vardı Kirli beyaz renkli bol bir kazağa bürünmüştü Kazağın ön zaviyesini bir çengel iğne ile tutturmuştu”

Yazar; bir çırpıda bu kahvehaneye gelen genç delikanlının eşkalini ve içinde bulunduğu durumu bu şekilde, kısa tasvirlerle anlatıyor Onun gerçekte yoksulluğun tam içinde olduğunu ve çaresizliğini ve bu yoksulluğun kendisine neler yaptırabileceğini gösterebilecek kadar net tasvirler bunlar Usta bir ressamın maharetli, çabuk ve sanatkar ellerinde resmedilmiş bir tablo gibi

“Belinden yukarısı, imtihan olan bir talebeyi andırıyordu, korkak korkak bakıyor, ayakları ise imtihan heyeti masa altından ayak ayak üstüne attığını göreceklermiş korkusu içinde gibi, bir inip bir kalkıyordu Ayağının birisine altında kırmızı yamalar sallanan bir lastik artığı geçirmiş, bunu iple de bağlamıştı Ötekisinde, torik ağzı gibi açılmış, altından hâlâ ızgaraları sallanan bir futbol ayakkabı eskisi vardı”

Gerçekte bu genç adamın neden geldiği tam olarak belli bile değildir öyküde Yazar bu konudaki kararı okuyucuya bırakmaktadır Babasına üzüldüğü için mi yoksa ona kızgın olan kahvecinin dediği gibi aslında ona da bir miras kalır mı diye gelmiştir belli değil

İşin bu kısmı zaten kimse tarafından öykü kahramanına kahvehanede anlatılmak istenmemektedir Ama yazarın ağzından, öykü kahramanın o suskunluğunu hem de kahredici suskunluğunu sanki arkasında mizahi bir olay varmış gibi bekletmesi sonra da öykü kişilerinin ruh hallerinden durumun ciddiyetini anlamasını ve de acı gerçeği yine o suskunluğun içinden kavratmasının verdiği hüznünü yazar o kadar iyi anlatmıştır ki

Can alıcı kısım ise; öykünün finalini oluşturan kısımdır Bu genç adamın kız kardeşini “sürüklendiği durumdan” kahvecinin kurtardığı gerçeğidir Büyük bir ihtimalle de onunla evlenerek yapmıştır bunu Bu bile, başlı başına bu öyküdeki kahramanlara ait bir uzun hikayedir

“Yanımda tavla oynayanlar vardı Bir zaman onlara daldım Ara sıra camı silerek alnımı camlara yapıştırıp dışarıyı seyrettim
Evimden çıkınca ortalığın sessizliğini, bu sessizliğe lapa lapa kar yağdığını görmüş, yürümek hevesine kapılmış; ana caddeleri, arkadaş tesadüflerini, malum kalabalık yolları bırakmış, karın daha tez, daha temiz biriktiği, insanların az geçtiği bir semte gitmek üzere tenha tramvaya atlamış, buraya gelmiştim Ama ben gelirken yarım saat içinde hava değişmiş, karayel kudurmuş, lapa lapa yağan kar, küçücük küçücük soğuk darı taneleri halinde kaynaşmaya başlamıştı”

Lakin, bütün bu olanların içinde bir de anlatıcı adamın yani yazarın kendi “ruh halini”de görürüz burada Bütün bu yaşananların içinde kendisinin acı çektiğini ve onun yalnız bir şekilde orada vakit geçirişini anlamaktayız Onu, alnını o pencerenin camına dayarken görmekteyiz Kar yağışını seyrederken, mor rengin büyüsüne kaptırmışken ve cam da kim bilir benim ki gibi üşüyen alnını fark ederken görmekteyiz Yazarın o çocuksu hali, tecessüsten bir kahvehaneye girişi orada olanları bütün dikkatiyle gözlemlemesi İşte biz yazarımızı, buradaki bu cümlelerle fark ederiz Zaten Sait Faik bütün öykülerini “ben öyküsel” ve kendinden bir şeyler katarak anlatmaz mı? Bu öyküde de bir; öykü kahramanlarının hikayesini bir de; kendi yaşamına ait bir kesiti ve bu duruma uygun düşen yorumunu açıkça gösterir bize yazar

Öykü karışık ve okuyucu açısından yorucu bir öykü değildir Sade ve yalın bir anlatımla bir mahalle kahvehanesine neden geldiğini, orada saatlerce vakit geçirişini ve yine bu mahallenin ortaklaşa sahip olduğu öyküyü bize basit ve anlaşılır bir şekilde anlatmıştır yazar

Ne diyorduk?

“Elinize sağlık Üstat”

Alıntı